Catenaccio từng bị xem là chiến thuật bóng đá tiêu cực nhất trong lịch sử tồn tại của môn thể thao Vua. Điều đó cũng không có gì quá đáng. Nhưng chính nhờ Catenaccio, chúng ta mới có Total Football. Sự xuất hiện của “Bóng đá tổng lực” – theo cách gọi quen thuộc với người Việt – đã khiến người ta phải thay đổi hẳn cách nhìn về bóng đá.

THUỞ SƠ KHAI
Bóng đá tổng lực lần đầu được giới thiệu trước thế giới ở World Cup 1974. Tại giải đấu đó, các cầu thủ Hà Lan, với cách hoán chuyển vị trí đầy biến ảo và lạ lẫm, đã khiến ngay cả những khán giả của đội đối thủ cũng bị mê hoặc. Đội bóng do huyền thoại Rinus Michels dẫn dắt, với những siêu sao như Johan Cruyff, Johan Neeskens… trong đội hình, đã gục ngã trước Tây Đức trong trận chung kết. Nhưng tên tuổi của họ, và của “Bóng đá tổng lực”, thì sống mãi trong lòng những người yêu bóng đá đẹp.

rinus Michels.jpg

HLV Rinus Michel (ngoài cùng bên phải) đang hướng dẫn các cầu thủ Hà Lan

Cũng vì Hà Lan 1974 quá hay, quá mê đắm, nên chúng ta vẫn mặc định những người Hà Lan chính là những người đã sáng tạo ra bóng đá tổng lực, và Rinus Michels vẫn được xem là “cha đẻ” của phong cách này. Tuy nhiên, thực tế thì những nguyên tắc cơ bản nhất của bóng đá tổng lực – các cầu thủ không bị gắn chặt vào những vị trí cố định, đội hình xoay chuyển liên tục, cùng công, cùng thủ – đã được triển khai từ trước đó khá lâu, từ những năm 1950.

Ở cấp độ CLB thì có Burnley, đội đã đoạt chức vô địch Anh mùa 1959/60 bằng phong cách tấn công thống trị đầy thuyết phục, trong đó “mọi cầu thủ đều có thể chơi được ở bất kỳ vị trí nào”. Ở cấp đội đội tuyển quốc gia thì có Hungary huyền thoại của Gusztav Sebes. “Những người Magyar Ma thuật” từng bất bại tới 31 trận trong giai đoạn từ 1950 tới 1954, và đạt tỉ lệ thắng tới 91% trong giai đoạn từ 1950 tới 1956, bằng lối chơi hoán chuyển vị trí thuần thục mang tính cách mạng.

Và thực tế Michels cũng chỉ là người thừa hưởng những nền tảng mà HLV người Anh Jack Reynolds tạo ra. Reynolds từng dẫn dắt Ajax trong 3 giai đoạn, 1915-1925, 1928-1940, và 1945-47, chứng kiến, hay đúng hơn là đưa Ajax từ một đội bóng nghiệp dư thành một ông lớn của bóng đá Hà Lan. Reynolds là người đặt nền móng cho phong cách tấn công mà Ajax theo đuổi tới tận ngày nay. Ông cũng có những tác động quan trọng để xây dựng và phát triển hệ thống đào tạo trẻ ở Ajax. Không có ông, thì sẽ không bao giờ có những người như Johan Cruyff.

CHỈ CÓ THỂ LÀ NGƯỜI HÀ LAN
Bóng đá tổng lực có thể có nhiều nguồn gốc khác nhau. Nhưng những nhà nghiên cứu bóng đá đều khẳng định nó chỉ có thể đạt tới đỉnh cao ở Hà Lan. Bóng đá tổng lực, về cơ bản, là vấn đề làm chủ không gian. Cựu hậu vệ của Ajax, Barry Hulshoff, nói về việc đội bóng đã khai thác không gian như thế nào trên hành trình đoạt 3 Cúp C1 liên tiếp vào các năm 1971, 1972 và 1973: “Chúng tôi nói về không gian mọi lúc mọi nơi. Johan Cruyff không ngừng nói về việc mọi người nên chạy vào đâu, nên đứng ở đâu, và khi nào thì không nên di chuyển”.

Việc các cầu thủ trên sân không ngừng hoán đổi vị trí chỉ có thể đạt được nhờ tất cả các cầu thủ đều có được ý thức không gian như thế. “Đó là vấn đề về tạo ra không gian, chiếm lĩnh không gian, và tổ chức những kiến trúc không gian trên sân bóng”, Hulshoff nói tiếp.

totalfootball.png

 Khái niệm vị trí trở thành tương đối trong Bóng đá tổng lực (totalfootball.png)

David Winner, trong cuốn sách “Màu Cam tuyệt diệu” nổi tiếng, đã lý giải nguyên nhân tại sao người Hà Lan là những người bị ám ảnh nhất về không gian, và cũng là những người giỏi kiểm soát không gian nhất. Đó là vì Hà Lan nằm trên một vùng đất thấp, bằng phẳng, và thường xuyên ở trong cảnh ngập lụt, nên kiểm soát không gian đã trở thành chủ đề hàng ngày trong suy nghĩ, và trong những câu chuyện của người Hà Lan.

Đó là một cách giải thích thú vị, và nghe có vẻ thuyết phục. Nhưng Jonathan Wilson, trong cuốn “Ai đảo ngược Kim tự tháp” được xem như Kinh thánh bóng đá, đã tranh luận rằng ý thức kiểm soát không gian trong bóng đá không do ai sáng tạo ra. Nó chỉ là hệ quả của một lối tư duy khác mà người Hà Lan cũng rất mạnh, đó là xem xét từng cá nhân trong tương quan với cả hệ thống.

Thực tế thì không chỉ trong bóng đá, khái niệm “total” (tiếng là Hà Lan là “totaal”) đã được dùng trong rất nhiều lĩnh vực khác ở Hà Lan vào thời điểm Total Football ra đời. Họ có “Total Urbanization” (Đô thị hóa toàn diện), “Total Environment” (Môi trường toàn diện) và “Total Energy” (Năng lượng toàn diện). “Để hiểu được các sự vật”, kiến trúc sư nổi tiếng JB Bakema từng viết, “bạn phải hiểu được mối quan hệ giữa các sự vật đó với nhau”. Đó cũng là cách người ta xây nên mô hình Ajax: Các cầu thủ tìm ý nghĩa của mình trong mối quan hệ với các cầu thủ khác.

HLV Vic Buckingham, cũng là một nhân vật có nhiều ảnh hưởng trong sự phát triển của Bóng đá tổng lực ở Ajax và Hà Lan, từng nhắc tới khái niệm “bóng đá thói quen” để giải thích cho việc các cầu thủ Ajax hay Hà Lan có thể hoán đổi vị trí một cách mượt mà. Khi một nhóm cầu thủ đã chơi với nhau trong một thời gian dài, Buckingham nói, thì giữa họ sẽ hình thành một thứ bóng đá thói quen, và ở trên sân, họ có thể phối hợp với nhau một cách bản năng mà không cần quá nhiều giao tiếp vật lý.

HAI CHÀNG JOHAN
HLV Rinus Michel vẫn được đánh giá là một thiên tài chiến thuật. Nhưng cái chất thiên tài của ông không thể hiện qua việc sáng tạo ra những thứ mới mẻ, mà ở khả năng biến tấu để thích nghi với hoàn cảnh, và khai thác những gì ông có trong tay ở hiệu quả cao nhất.

Bóng đá tổng lực, nếu cần phải nói gọn lại, thì sẽ chỉ gồm 2 khía cạnh: Pressing và hoán đổi vị trí. Đấy thực ra cũng là vấn đề về ý thức không gian. Như Johan Cruyff nói, “bóng đá đơn giản là vấn đề không gian. Bạn phải mở rộng không gian chơi bóng của mình hết cỡ khi tấn công, và thu hẹp không gian chơi bóng của đối phương cũng hết cỡ khi phòng ngự”. Pressing chính là để thu hẹp không gian chơi bóng của đối thủ. Còn hoán đổi vị trí chính là để mở ra không gian chơi bóng cho chính mình.

Ở Ajax, và sau đó là đội tuyển Hà Lan, nhu cầu pressing xuất phát từ sự quyết liệt của Johan Neeskens. Ông là người được phân công kèm cầu thủ dẫn dắt lối chơi của đối phương, và luôn thực hiện nhiệm vụ của mình một cách nhiệt tình trên mức bình thường. Đồng đội so sánh ông với một phi công lái máy bay cảm tử, nghĩa là sẵn sàng bám sát cầu thủ được chỉ định kèm ngay cả khi anh ta lùi sâu về phần sân nhà.

Johan Neeskens.jpg

Johan Neeskens

Ban đầu, các cầu thủ khác của Ajax chỉ đứng yên nhìn Neeskens “làm việc”. Nhưng tới đầu những năm 1970, họ trở nên quen với việc di chuyển theo ông. Điều đó cũng có nghĩa là các cầu thủ Ajax thường xuyên chơi với một đội hình được đẩy lên rất cao, tới mức có thể bẫy việt vị ngay từ vạch giữa sân! Hệ quả là không gian chơi bóng của đối phương bị bóp lại tới mức họ gần như không còn thời gian để thở mỗi khi nhận bóng nữa.

Trong khi đó, một chàng Johan khác, Johan Cruyff, lại “chịu trách nhiệm” thúc đẩy sự hoán đổi vị trí liên tục trên sân. Được bố trí chơi như một tiền đạo, song Cruyff thường xuyên “lang thang” tới bất kỳ vị trí nào mà ông nghĩ có thể gây ra nhiều tổn thương cho đối thủ nhất. Trong một pha bóng, Cruyff có thể vừa là người nhận bóng từ thủ môn, vừa phối hợp với các đồng đội ở giữa sân, vừa là người tung ra pha dứt điểm cuối cùng.

Khi Cruyff di chuyển tới đâu, người chơi ở vị trí ấy phải dời đi chỗ khác. Ở vị trí mà cầu thủ ấy tới, lại có một người phải tìm vị trí mới. Cứ thế, đội hình của Ajax và Hà Lan xoay chuyển liên tục tùy thuộc vào vị trí của Cruyff trên sân. Ban đầu đấy là việc không dễ dàng. Nhưng theo thời gian, khi giữa các cầu thủ hình thành thứ “bóng đá thói quen”, việc hoán chuyển vị trí diễn ra một cách nhịp nhàng, đồng bộ như hoạt động của một cỗ máy.

BẢN HÙNG CA DANG DỞ
Sự ra đời của bóng đá tổng lực được cho là xuất phát từ nhu cầu chống lại Catenaccio. Như đã nói, Catenaccio là hệ thống phòng ngự dựa trên một kèm một cực kỳ chặt chẽ. Để đánh bại nó, cần một hệ thống mới trong đó các cầu thủ tấn công không gắn với một vị trí cố định. Khi một cầu thủ hoán đổi liên tục giữa nhiều vị trí khác nhau, cầu thủ theo kèm chỉ có 2 lựa chọn, hoặc là tiếp tục đi theo và bỏ vị trí, hoặc là giữ vị trí và để cầu thủ kia tự do.

Đỉnh cao của Bóng đá tổng lực, do đó, chính là trận chung kết Cúp C1 năm 1972 giữa Ajax và Inter. Sau chiến thắng 2-0 của đội bóng Hà Lan trước đại diện tới từ Italia, bóng đá châu Âu đồng loạt giật tít “Catenaccio đã chết”. Tờ Algemeen Dagblad thì tuyên bố: “Hệ thống của Inter vô hiệu. Bóng đá phòng ngự đã bị phá hủy”.

Đó cũng là một trong 3 chức vô địch C1 liên tiếp mà Ajax đạt được trong những năm 1970. Ngoài ra, họ còn đoạt 7 chức vô địch Hà Lan chỉ trong 8 mùa, từ mùa 1965/66 tới 1972/73, chưa kể 4 chức vô địch Cúp Quốc gia khác cũng trong giai đoạn này.

Michels được bổ nhiệm làm HLV trưởng của đội tuyển Hà Lan trước World Cup 1974. Không có gì lạ khi Hà Lan ở giải đấu này cũng trình diễn bóng đá tổng lực, với nòng cốt là những cầu thủ của Ajax và Feyenoord. Cũng không có gì lạ khi Hà Lan dễ dàng tiến tới trận chung kết, sau khi vượt qua Argentina (4-0), Đông Đức (2-0) và Brazil (2-0) một cách nhẹ nhàng ở các trận trước đó.

Trong trận chung kết, Hà Lan mở tỉ số chỉ sau có 80 giây, khi các cầu thủ của Tây Đức còn chưa được chạm chân vào bóng. Cruyff là người đá quả giao bóng, cũng là người buộc Berti Vogts phải phạm lỗi trong vòng cấm của Tây Đức để mang về cho Hà Lan quả penalty mà Neeskens thực hiện thành công. Nhưng Hà Lan sau đó đã chơi chủ quan, và cuối cùng bị Tây Đức đánh bại với tỉ số 2-1.

Cho tới nay, thì đó vẫn được xem là một trong những thất bại gây nuối tiếc nhất. Hà Lan 1974 trở thành một trong những đội bóng vĩ đại nhất chưa từng đăng quang một giải đấu lớn nào. Nhưng có lẽ cũng nhờ thế mà tên tuổi của họ, và cùng với đó là Bóng đá tổng lực, trở thành bất tử. Những gì đẹp thì thường dang dở…

Advertisements